5000 жилийн түүхт аялалБичиг нь цаас орчин үеийн олон шинэ нээлттэй танилцахаасаа өмнө өөрийгөө илэрхийлэх гэж нэлээд олон хөгжлийн үе шатыг дамжсан байдаг. Шавар шорооноос CD хүртэл үргэлжилсэн гэж болно.
Хүн төрөлхтний түүхийн хамгийн анхны бичиг болох Мезопотамяа дахь шаантаг, шавар бичиг нь хэдийгээр амархан хагарч гэмтдэг ч тэр үедээ л хадны бичиг юмуу модон самбараас илүү байжээ. Дараа нь шавар бичгийн оронд гарч ирсэн папирус цаас нь хэдийгээр хөнгөн нимгэн байсан ч хэрэглэхэд хүндрэлтэй байлаа. Учир нь түүнийг олон метрээр нь хуйлах хэрэгтэй байлаа. Дундад зууны үед гарсан амьтны арьсаар хийсэн илгэн цаас нь хялбар нугалардаг, зүсэж болдог сайн талтай тул ном дэвтэр хийхэд тохиромжтой болов. Орчин үеийн номын эхлэл гэж ч хэлж болно. Гэвч зардал ихтэй байлаа. Зардал ихтэй өөр бичгийн хэрэглэл гэвэл шүтээнд зориулж бичихэд хэрэглэдэг байсан зааны соёо, хаадад зориулж бичдэг алт байлаа. Хэрвээ хятадууд цаасыг олж нээгээгүй байсан бол хүн төрөлхтөн үнэт материал дээр бичсэн хэвээр байх байлаа. Хятадууд өөрсдийн энэхүү нээлтийнхээ нууцийг мянгаад жил хадгалж Арабын байлдан дагуулалтаар эхлээд Ойрхи дорнодод дараа нь Хойд африкт нэвтэрчээ. Бичгийг МЭӨ 3300 жилд Багдадын өмнөд хэсэгт байдаг Урук хотод үүссэн гэж албан ёсоор үздэг. Бичиг нь уран зохиолын хэрэгцээнд бус харин тооцоо хийхэд хэрэглэдэг байжээ. Египетэд папирус, Хятадад бамбу (хулс) ч мөн адил хэрэглэж байжээ. Бичгийн соёлын мөлхөө жилүүдэд хүмүүс бичиж тэмдэглэх гэж орчин тойронд нь байгаа хамгийн гарын доорх байгалийн бүтээгдэхүүнүүдийг хэрэглэж байжээ. Тиймээс энэ үзэгний оронд хэрэглэдэг зүйлээс материал бичгийн хэлбэр дүрс шалтгаалж байлаа. Жишээ нь хятадын анхны бичгийн цаас болох нимгэн, урт бамбу (хулс) нь дээрээс доошоо бичдэг бичигт илүү тохирсон байдаг. Мөн дал модны навч нь Зүүн өмнөд Азийн хүмүүсийн хэрэглэдэг бичгийн хэлбэрт илүү тохиромжтой гэнэ. Соёл иргэншлийн түүх нь бичигт хэрэглэдэг байсан зүйлстэй нягт уялдаатай гэж нэлээд олон эрдэмтэд үздэг. Бичгийн соёл нь газар шороотой их хамааралтай байжээ. Шумерүүдийн соёл иргэншил нь Мезопотамяагийн ганц баялаг болох шавартай шороон дээр тулгуурласан байдаг. Орон гэр, шүтээний газраа хийхдээ зөвхөн үүнийг л хэрэглэдэг байжээ. Нэг өдөр тэд энэхүү хатааж хавтан болгосон шавар дээрээ хатуу үзүүртэй зүйлээр бичиг бичиж тэмдэглэж болохыг нээжээ. Тэгээд өөрсдийн эд зүйлсээ, ямар нэгэн байдлаа бичдэг байжээ. Харин Египетчүүдэд тийм шавар байсангүй. Гэвч тэдэнд Нил мөрний сав газарт ургадаг папирус гэдэг ургамал байлаа. Тэгээд энэ ургамлаасаа нэр нэгтэй нэг төрлийн цаас гаргаж аван бийрээр бичиж эхэлжээ. Ингэж эртний Египетийн алдарт катирлэри болон хиеэроглиф бичиг үүсчээ. Өөрөөр хэлбэл Мезопотамяагийхнийг бодвол илүү нарийн бугуйн хөдөлгөөн хэрэгтэй байлаа. Одоогийн барууны хэлэнд цаас гэсэн утга илэрхийлдэг “papier, paper” гэсэн үгийн үндэс болсон папирус нь эртний Египетэд их ариун гэгээн гэсэн утга илэрхийлдэг байлаа. Тэдний хэлэнд папирус нь “pap-ouros” гэсэн үгнүүдийн нийлбэрээс бүрдэж байлаа. Энэ нь хаанд хамааралтай гэсэн утгатай үг юм. Үнэхээр ч эртний Египетэд цаасны үйлдвэрлэл шууд хааны эзэмшилд байсан бөгөөд маш үнэ цэнэтэй зүйл байлаа. Папирус цаасыг хийх нь нэлээд зардалтай, нарийн ажиллагаа шаарддаг байлаа. Үүнийг хийхийн тулд ургамлын доторх нарийн утаслаг зүйлээр нэхдэг байжээ. Яг л одоо даавуу нэхдэг шиг. Папирус цаас нь шавар цаасыг бодвол илүү хөнгөн, хэрэглэхэд хялбар байсан тул шавар хавтан дээр бичихээ больжээ. Бүтэн 2000 жилийн турш папирус нь ганц Египетэд биш Ойрхи дорнод болон Газар дундын тэнгисийн орнуудын бичгийн хэрэгсэл болжээ.
Эртний Грек, Ромчуудын хувьд папирус нь хамгийн хүндрэлтэй асуудлуудын нэг байлаа. Папирус нь Египет, ялангуяа Нил мөрний сав газраас өөр цаг агаарт зохицож чаддаггүй ургамал юм. Тиймээс Грек, Ромчууд асар их хөрөнгө заран байж Египетээс оруулж ирдэг байлаа. Гэвч Ромчуудын өдрөөс өдөрт өсч буй цаасны хэрэгцээг тэртэй тэргүй бага үйлдвэрлэдэг цаасаар хангах боломжгүй байлаа. Үүнээс гадна папирус цаасны өөр нэг муу тал нь нугалахад маш хэцүү байв. Гэтэл Ромчуудын хувьд, ялангуяа эзэн хааны захидлуудын нууцлаг байдал маш чухал байв. Мөн ус чийгэнд амархан муудаж, өт хорхойд идэгддэг байлаа. Тэр үед папирус цаасыг ихээр хэрэглэдэг байсан чийглэг агаартай Грек, Ромчуудын үеэс үлдсэн баримт байхгүй байхад халуун хуурай агаартай Египедээс ихээр олддогийн учир ийм бололтой.
Бичгийн түүхэнд дахин нэг эргэлт гарсан нь МЭӨ II зуун жилд Азийн Пергамон хотод болжээ. Тэр үед энэ хотын номын сан нь Скендерийн номын сантай маш их өрсөлддөг байлаа. Гэвч тэдэнд папирусын хэрэгцээ зэгсэн их байлаа. Тиймээс хотын эрдэм мэдлэгтнүүд папирусыг орлох өөр нэг зүйл заавал шинээр сэдэх хэрэгтэй байлаа. Эцэст нь нэг арга олсон нь, хонь, ямааны арьсыг сайтар элдэж нимгэрүүлээд түүнийгээ Бергамын арьс буюу “Пергамена” гэж нэрлэжээ. Дараагаар нь энэ нэр олон улсуудын хэлэнд “илгэн цаас” гэж хадгалагджээ. Илгэн цаас хийхэд гөрөөс, зээрний арьс, бүр тэмээн хяруулын арьсыг хүртэл ашигладаг байжээ. Хамгийн чанартай нь тугалын арьс байсан гэдэг. Илгэн цаас нь бичиг бичихэд хэрэглэдэг бусад зүйлээс нэлээд олон давуу талтай байлаа. Илгэн цаас нь папирусаас илүү бат бөхөөс гадна, хоёр талд нь бичиж болдог мөн нугалардаг байлаа. Түүнийг хуудас хэлбэртэйгээр зүсээд дараа нь үдэж оёод ном ч хийж болдог байлаа. Ингэж хуудастай ном бий болсон нь бичих болон унших явцыг нэлээд хөгжүүлжээ. Тэр үеийг хүртэл уншихын тулд нэлээд өргөн талбай дээгүүр нүд гүйлгэх хэрэгтэй байсан бол илгэн цаас гарсны дараа хэсэгхэн газар хурдтай уншиж чаддаг болжээ. Энэ орчин үеийн номын эхлэл буюу мөлхөө жилүүд байлаа. Гэвч Европчууд Хятадуудаас нэг зуунаар хоцорч явсныг нь дурдах хэрэгтэй. Учир нь МЭӨ III зуунд Хятадууд модны холтосноос, зотон, мөн цааш боловсруулж утаслагаас нь цаас гаргаж авсан байлаа. Гэхдээ хийх арга барилаа барууны ертөнцөөс хичээнгүйлэн нууж чадсан байв.
Аббасичуудын үед Арабчууд Самаркандыг эзлэх үедээ Хятадын цаасны мэргэжилтнүүдыг олзолж авах хүртэл энэ нууц задралгүй хэвээр үлджээ. Эхлээд мусульманчуудын хяналтанд Багдад, Каир, Тунус, Фез гэх мэт хотуудад хөгжсөн цаасны үйлдвэрлэл дараагаар нь Испани, Сицилиэр дамжин Италид орж иржээ. Европод байгуулагдсан цаасны үйлдвэрийн зарим техник, зохион байгуулалт нь өөр болохоос биш яг Хятадуудын технологийг ашиглаж байлаа. Ингээд бичиг цаас хоёрын аз жаргалтай гэрлэлт 1960 оныг хүртэл үргэлжилжээ.
Инженер Маршал Маклухан электрон эриний суурийг тавьжээ. Тэрээр үүнээс хойш бичиг нь цаасан дээр биш дэлгэцэн дээр бичигдэнэ гэжээ. Өнөөгийн цаасгүй албан газрын эхлэл энэ үед тавигджээ. Өнөө үед асар их мэдээлэлтэй нэвтэрхий толийг нэг л CD –д багтааж болно. Эрдэмтэд эртний ном өнөөгийн техник хоёрын хооронд зарчмын том ялгаа байхгүй гэж ч үздэг. Учир нь хоёулаа ямар нэг авиа тэмдэглэснийг дэлгэн харуулдаг гэж үздэг.ТөгсгөлгүйХүн төрөлхтний соёл иргэншилд бичиг үсэг нь шашин шүтлэг, итгэл үнэмшил, нөгөө ертөнцийг илүү тод томруун, хүчирхэг нөлөөтэй болгож өгсөн байдаг. Бүхий л шашны ном судрууд янз бүрийн зүйл дээр бичигдэж ирсэн байдаг. Эртний эрх дархтан, төрийн тэргүүд нар өөрсдийн бичээсийг үнэт зүйл дээр эсвэл хадан дээр бичиж тэмдэглэж үлдээдэг байжээ.
МЭӨ 2100 онд хийсэн Шумерийн өргөлийн баримал нь энэ үеийн хамгийн тод жишээ юм. Шударга ёс ба худалдааУдирдлага ба худалдаа… Энэ хоёр нь бүх нийгмийн туршид бичгийн тэмдэгтээр илэрч байсан. Бичиг нь хууль дүрмийг баталгаажуулдаг. Түүхийн хамгийн анхны нягтлан бодох тооцоог 5000 жилийн өмнө хийсэн гэж таамагладаг. Энэ нь Шумерийн хавтан юм. Тэр үеийн хааны гэр бүлийн бог малын тоо толгойг дундад зууныг хүртэл тооцооны ажилд хэрэглэж байсан лав дээр бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Дараа нь энэ лав хавтангуудыг нэг дор үдэж арьсаар бүрж дэвтэр хэлбэрт оруулжээ. Дараа дараагийн үеүдэд энэ дэвтэр нь сурах бичгийн үүрэг гүйцэтгэж байгаад хамгийн сүүлд ноорог цаас болсон нь түүхэн олдворуудаас харагддаг. Анхны цаасан мөнгөн тэмдэгтийг Хятадууд гаргажээ. Хятадад цаасан мөнгө хэрэглэх явдал 1000- гаад оны үеэс ихээхэн тархсан нь харагддаг. Ингээд цаасан мөнгийг металл мөнгөны оронд хэрэглэж эхэлжээ.
Элсэн самбар дээр бичих Мароккагийн өмнөд нутгийн цөлд, Алжир болон Моританы цөлд амьдардаг Туарегчүүд “тифинай” гэдэг цагаан толгойтой. Үүний онцлог нь гэвэл анх элсэн дээр бичиж сурдаг гэнэ. Тиймээс бичиг үсэг сурах хичээлийг сургуулийн анги танхимд биш элсэн цөлд хийнэ. Мөн хүүхдүүд үсгээ маш хурдан цээжлэх ёстой. Учир нь энэ бичиг нь биднийх шиг дэвтэр дээр үргэлжлэн бичдэггүй, нэг дор бичдэг. Эхний үсгийг бичээд арилгаад дараагийн үсгийг бичнэ. Сурагч дараагийн үсгээ бичиж байхдаа арилгасан эхний үсгээ мартаж болохгүй. Тиймээс элсэн бичгийг сурч байгаа сурагч багшийнхаа гарыг маш сайн ажиглах хэрэгтэй. Энэ бичигт элсэн дээрх гарын эвлэг хурдтай хөдөлгөөн хамгийн чухал юм. Сурагчид эхлээд нэрээ, дараа нь овгоо бичиж сурдаг. Нэг үгний эхний үсгүүдийг нь арилгалгүй бичье гэвэл заавал баруунаас зүүн, дээрээс доошоо гэсэн ойлголт байхгүй. Хаанаас нь ч хамаагүй бичиж болдог. Тэд өсч том болоод модон дээр, амьтны арьсан дээр сийлж бичиж эхэлдэг боловч баярын өдрүүдэд цөлд гарч хуруугаараа элсэн дээр бичиж авьяас чадвараа халуулдаг гэнэ. ХовстохБичгийн ер бусын хүч... Зэс таваг дээрх Бурханы хүчийг магтан дуулсан ариун бичиг … Энэ бичигт хүрсэн усыг уусан хүн өвчнөөс салдаг гэсэн сүсэг бишрэл ч байдаг. Мөн Кораны судрын хамгийн анхны хэсэг болох могойн арьсан дээр бичсэн цагаан хэл амнаас хамгаалагч. Аман дотор гарсан юманд сайн гэх эмийн ургамлын нэр бичсэн Шумерийн жорын хавтан. Эртний Египетийн Хорус шүтээний зурагтай элсэн чулуун дээр сийлсэн оршуулгын хөшөө… XVI зууны үеийн Хятадын хүрэл сахиус. Тэр үеийн сурагчид шалгалтанд орохынхоо өмнө үүнийг зүүж ордог байсан гэж таамагладаг.
Бүтээлч сэтгэлгээ Хүмүүст бичиг үсгийг сайжруулахын тулд хэлбэр дүрсийг өөрчлөн янз янзын хэлбэрт оруулж төрөл бүрийг зохиосоор иржээ. XV зууны үеийн зүрхэн хэлбэртэй энэ номонд Библийн судрын талаар өгүүлжээ. Бурханы хайрыг санагдуулаг хэмээн зүрхэн хэлбэртэй хийжээ. XIX зууны сүүлээр Японы Токиод крепон цаасан дээр хэвлэсэн Лафонтайнь /La Fontaine/ үлгэрүүд… Хүн төрөлхтний түүхийн туршид маш олон бичгийн хэрэгслийг хэрэглэж иржээ. Хүнтөрөлхтөн цаасан дээр дотоод сэтгэлийн илрэлээ буулгаж бичихээс хэзээ ч болиогүй өдий хүрлээ. Жишээ нь Францийн алдарт гүн ухаантан Жан Жак Руссо хайртай бүсгүйдээ сэтгэлээ илэрхийлэхийн тулд хөзрийн цаасны хоосон ар дээр үгээ бичиж байжээ.
Агаарын тээвэр шиг чухал салбар…Дэлхий дээр жилд дунджаар 300 сая тонн цаас үйлдвэрлэдэг байна. Цаасны үйлдвэрлэл дэлхийн нийт орлогын 2,5% эзэлж байна. Энэ нь агаарын тээврийн нийт орлоготой дүйж байна. Цаасны үйлдвэрлэлд хэрэглэдэг машин нь маш үнэтэй. Зарим техник нь бүр 300 м урттай байдаг бөгөөд ийм төхөөрөмж нь жилд 350 мянган тонн цаас үйлдвэрлэдэг. Цагт 120 км/цагийн хурдтай ажилладаг байна. Цаасыг хэд хэдэн давхраар нь үйлдвэрлэдэг машиныг хамгийн анх 200 жилийн өмнө Францийн инженер Луйс – Николос нээжээ. Түүнээс өмнө цаасыг гар аргаар дан дангаар хийдэг байжээ.
