Бяцхан домог“Нэгэн орой олон сүнс тэнгэр дуугарах мэт хоорондоо хэрэлджээ. Тэднийг ингэж муудалцахад дэнлүү унтарч, цахилгаан цахиж гэнэ.Тэр хүчтэй цахилгаанаас мөсөн бүрхүүл ихэд дуу чимээтэйгээр хагарч хуваагдан шөнө мэт харанхуй болжээ. Харанхуй дундаас тас хар хэрээ гарч ирж гэнэ. Хэрээнд ганцаараа байхад уйтгартай байсан тул шавраар жижиг жижигхэн хүн хийжээ. Удалгүй нөгөө жижиг хүмүүстэй маргалдах хүн үгүй тул эмэгтэй хүн хийв. Эдгээр хүмүүс өсөж том болоод өлсөж эхэлж гэнэ. Тэгээд хэрээгээ барьж үс ноостой нь идчихэж. Тэр өдрөөс хойш тэнгэрийн оддоос нулимс дусалж, үхсэн хэрээний цус нь цас болон хувирч бүх газрыг бүрхжээ. Үүнээс хойш хүн бүр сүнстэй болж, үхэхдээ 3 диваажингийн /агаар, далай, газар/ нэгэнд очиж, зөвхөн нэр нь л үлддэг гэнэ. Үхэгсэдийнхээ нэрийг шинэ төрсөгсдөд өгдөг болж гэнэ.” Бид Хойд зүгт амьдардаг Эскимосчуудын тухай өгүүлэх гэж байна. Харин та тэднийг хэзээ ч Эскимо гэж дуудаж болохгүй. Яагаад гэвэл тэд өөрсдийгөө “Эскимо” биш “inuit-инуит” гэж нэрлэдэг. Inuit гэдэг нь ихэвчлэн Канадад амьдардаг Эскимосчуудын төрөлх хэл болох Inuktitut гэсэн үгээс гаралтай юм. Inuit гэдэг нь хүмүүс гэсэн утгатай. Харин “Эскимо” гэдэг нэрийг тэдэнд сүүлд өгсөн юм. “Түүхий мах идэгчид” гэсэн утгатай юм шүү. Өнгөрсөн үед идэх юмаа буцалгаж идэх арга олдоогүй байсан байж ч магадгүй. Харин одоо тэд хоолоо түүхийгээр нь иддэг байсан зуршлаа орхисон хүмүүс. Тэгвэл Эскимосчууд гэж хэн бэ?Эскимо үндэстнүүд дэлхийн хамгийн хойд хэсэгт 4 мянган жилийн тэртээгээс эхлэн урт өвөлтэй, зуны богино хугацаанд гэгээтэй, үргэлжийн харанхуй, хүйтэн, ой модгүй далайн эргээр амьдардаг хүмүүс юм. Тэд Ази, Америкийн хооронд эх газар холбогдсон байхад, сүүлийн мөстлөгийн төгсгөл рүү, одоогоос 12 мянган жилийн өмнө Сибирээс Аляска хүртэл суурьшсан анчдын үр удам юм.Газар газар суурьшсан энэ анчид цагийн эрхээр өөр өөр ёс заншилтай болсон ч уламжлалт ёс заншлаа орхиогүй хэвээр байна. Төрөлх газар орон нь Ази боловч тэд түүхийн урт хугацаааны явцад эндээсээ 8 удаа аажим аажмаар шилжсэн билээ. Бээрингийн хоолойгоор дамжин олон жилийн өмнө Америкт анхны хүмүүс очсон. Харин одоо Ази тивийн Сибирийн зүүн хойд хэсгээр цөөн тооны Эскимосчууд амьдардаг. Ихэнх нь Гринландын эрэг, Аляск, Оросын хойд хэсэг, Канадын Худсон Көрфез болон Лабрадорын эргээр амьдардаг.Эскимосчууд 6-9 сарын хооронд удаан хугацаагаар үргэлжлэх өвлийн өдрүүдэд ашиг-тай ажиллах шаардлагатай болдог. Температур -40 хэм хүртэл доошлох бөгөөд ихэнхдээ -6,-7 хэмээс дээшилдэггүй. Хөдөө аж ахуй, газар тариалан эрхлэх ямарч боломжгүйгээс тэд ихэнхдээ загасчилж амьдарна. Өргөн уудам газар нутгаа хайрлаж хамгаалдаг, ан амьтадтайгаа хуваалцан амьдарсаар иржээ. Өнөөг хүртэл далайн амьтадаар хооллон амьдарсаар буй Эскимосчууд ХХ зууны 2-р хагас хүртэл эртний уламжлал, амьдралын хэв маягаа эвдэлгүй амьдарсаар байв. Тэдний гол хүнс далайн хав, далайн морь бөгөөд далайн хав нь хүн, нохойн хоол хүнс болоод зогсохгүй хувцас хэрэгсэлд ашиглагдана. Тос нь гэрэл гаргахад, шүд нь загасны сэрээ, багаж зэвсэг хийхэд хэрэг болно. Далайн хавыг амархан аргаар барина. Өвөл хөлдсөн мөсөн дээр нүх гаргахад, усанд байгаа далайн хав агаар амьсгалахаар хүрч ирнэ. Энэ үед загасны сэрээ шидээд л олзтой золгоно. Мөн далайн эргээр нарлаж, дэмий сэлгүүцэж буй далайн хавыг барихад маш хялбархан. Цасан орныхон өвлийн улиралд тэд хоол хүнс хүрэлцээ муутай тул ихэнхдээ хөдөөгүүр хэсэг бүлгээрээ тарж амьдарна. Тэд суурин амьдралд шилжиж, цэгцтэй амьдрал бий болгож чадаагүй юм. Анчин аймгуудын адил цөөн цөөнөөр овог болон амьдарсаар сайхнаас л тэдний нийгмийн хэв маяг өөрчлөгдөж байна. Шинэ орчин үеийн амьдралыг ойлгож ангийн үсний худалдаа хийж далайн эрэг хавьд суурин хөдөөд амьдарч байна. Хүн ам нь 110 мянга хүрсэн гэж таамагладаг. Эскимосчууд өвөлдөө “иглоо” гэдэг мөсөн гэрт, зун нь майхан, асарт амьдардаг байв. Эскимо хэлэнд “иглоо” гэдэг нь “гэр” гэсэн утгатай үг. Тээврийн хэрэгсэл буюу уналга нь нохой чарга. Одоо харин энэ хөсөг шинэчлэгдэж эхэлжээ. Тэд загасчлахаас гадна туйлын ойролцоо цэргийн баазад ажил эрхэлдэг болжээ. Эскимосчууд Inuktitut гэдэг хэлээр ярих боловч дэлхийн олон газарт тархсан тэд адилхан хэлээр ярьдаг гэвэл бас эндүүрэл болно. Учир нь Inuktitut хэл нь маш олон нутгийн аялгуу, хамгийн хэцүү хэлийн тоонд ордог маш баялаг гэнэ. Жишээ нь: цас гэдэг үгийг илтгэхдээ хөлдсөн цас, хайлж буй цас, хөвсгөр цас гэх зэргээр тус бүр өөр өөр үгээр илэрхийлдэг байна. Үүнээс гадна завь бол тэдний амьдралын салшгүй нэг хэсэг. Завиар аялж загас, далайн хавч зэрэг агнаж, харин халим мэт том загасыг агнахдаа umiak гэдэг усан онгоц хэрэглдэг байв.Эскимосчуудын хувьд мөсөн мөчлөг нь ерөөсөө дуусаагүй. Цасан орныхон төрөлх нутгийнхаа баялагийг чадах чинээгээрээ ашигласаар ирсэн. Өнөөдөр тэд ан агнахдаа галт буу хэрэглэж, төвдөө цахилгаан дулаантай байшинд амьдарч, тээврийн хэрэгсэл хэрэглэж байна. Одоогоор Канадын хойд зүгт Эскимосчууд амьдардаг 23 хөдөө суурин байна. 1960-аад оноос Канадын засаг захиргаа өөрсдийн харъяа-лалд амьдарч байгаа Эскимосчуудад гэр, сургууль бариулж, эмнэлэг, эрүүл мэндийн үйлчилгээг бий болгосон. Тэнд далайн хав ховордож, харин галт буу хэрэглэснээр үнэгний арьс мэтээр арилжаа наймаа хийж моторт онгоц зэргийг худал-дан авч эхэлжээ. Одоо тэд өөрсдийн өмсөх хувцас, идэх зайрмагаа хүртэл хийж байна. Энэ нь тэдний хөгжиж буйг илтгэнэ. Жижиг суурин газруудад эрчүүд нь жилийн турш ан агнах, загасчлах зэргээр ажиллаж, амьдарч буй газраасаа 150 км хүртэл хол явж чаддаг болжээ. Гэсэн хэдий ч тэд умард зүгийн нүд үл хүрэх газар тархсан ЦАСАН ОРНЫ ХҮМҮҮС…
