Байгаль орчноо унаган төрхөөр нь нь авч үлдсэн улс орон бол манай ертөнцөд бараг байхгүй хэлж болно. Харин нүүдлийн соёл иргэншлээ харьцангуй хадгалан үлдсэн улсын нэг юм. Учир нь нүүдэлчин Монголчууд олон зууны тэртээгээс байгалийн ивээл,эрхшээлд цаг ямагт амьдарч ирсэн төдийгүй өдөр тутам унаган байгальтайгаа харьцаж ирсэн ард түмэн билээ.
Монголчууд эрт үеээс эртний шүтлэгийн хэлбэрүүд , ялангуяа онгон шүтэх ёс нь /тотем/ тэр чигээрээ хүн, байгалийн харилцаа шүтэн барилцахуйг харуулж байсан. Онгон шүтэх ёсны дараа гарч ирсэн нэг шүтлэг нь бөөгийн шашин бөгөөд тэнгэр эцэг , газар эх хэмээн өргөмжилж тэнгэрийг нар , сар, од гаригийн эрхшээлтэй нь хамт , газрыг хөрс шороо ургамал, уул, ус, амьтантай нь хамтран ухааран ойлгож тэр бүхний цогц байдлаар хүндлэн ойлгож тэр бүхний цогц байдлаар нь ойлгож хүндэлэн бишэрч ирсэн бөгөөд хүн ардаа төлөвшүүлэн ирсэн сайхан уламжллалтай ард түмэн билээ.Бураны шашин бөө мөргөлийг шахан гаргахдаа Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалыг ч гэсэн уламжлан хадгалж авч ирсэн , өөрийн сургааль ноилолд хамаатайтайгаар уялдуулан зохицуулсан шүтэн барилдах , орчин үеийн дэлхийн шинжлэх ухааны экологи хэмээх ухагдахууныг бүрэн гарагаж ирсэн гэж үзэж болох юм. Монголчууд өөрсдийгөө байгаль орчноо сайн хамгаалж байна гэж сайрхаж байсангүй , харин ч түүнийг улам илүү боловсронгуй болгож хайрлан хамгаалах эзэн нь бид хэмээн ойлгож хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн билээ .Монголчууд эрт үеэс эхлэн агар мандал хөх тэнгэрээ бишрэн дээдлэх үзэл дэлгэрэн байсан төдийгүй харийхан ч гэсэн Монголын цэлмэг хөх тэнгэрийг гэж одоо болтол гайхан дуу алдаж байна.
Байгаль орчныг хамгаалх зан заншил, шашны уламжлал Монголчууд байгаль очныг хамгаалах зан заншил нь шашны уламжлал нь ёс заншлын байгальд хандах хандлага, агуулга зарчим,арга билгийн хувьд ангилан авч үзэхэд 5 үндсэн шинжийг агуулсан байна.
• Энэрэл хүндэтгэлийн
• Хорио цээрийн
• Сургааль номлолын
• Сүсэг бишрэлийн
• Ажиглалат танин мэдэхүйн
1. Энэрэл хүндэтгэлийн уламжалд нь:Нэг талаас байгаль хамгаалах , ёслол үйлдэх, нөгөө талаас байгаль орчноо хайрлан хамгаалах хишэг өгөөжийг нь хүртэхдээ ариг гамтай байдлаар хандах гэсэн үзлээр илэрч байна. байгаль орчноо дээдлэн хүндэтгэх, ёслол үйлдэх уламжлалыг гол гол зүйлийг товчлон дурдвал:Цагаан сарын шинийн нэгэнд хамгийн түрүүнд хан хурмастад мөргөнө. Нар сар, од эрхист, онцгой хүндэтгэл үзүүлнэ, нарны бэлэгдэл хүрээ үүсэгн дугуйран сууж ямагт нар зөв эргэх, мандах улаан нарнаар ямагт ажил үйл эхлэхийг эрхэмлэн нар саран хээгээр улс гүрэн мандан бадрахын, өнө мөнхөд оршихын билэгдэлийг,үүлэн хээгээр аз жаргалын бэлэгдэж байсан байна. Айлын эзэгтэй өглөө эртэдлэн босч цай, сүүнийхээ дээжийг тэнгэр бурхандаа өргөж. дөрвөн зүг найман зовхистоо уул, ус, хангай дэлхийдээ, мандан гийх наран авхайдаа өргөн сүслэн дээдэлж ирсэн байна. Цай сүүнийхээ дээжийг байгаль дэлхийдээ хандан өргөх нь цагаан сар, мал аж ахуй, амьдралын олон ёслолын үед улам нэр төртэй, өргөн утга агуулагтай болж /хүүхэд төрөх , гүү мал барих , мал хөнглөх . гэр бүл болох барих гэх мэт / тэнгэр эцэг, уул ус, сацал өргөхдөө “Сайн зүгийн тэнгэр минь, саруул зүгийн заяа минь, гарах гарзыг хааж, орох олзыг нээн буулгаж хайрла ”хэмээн шивнэн залбирдаг.Өндөр сарьдаг, уул, их хайрханыг хүнд зааж өгөхдөө гар хуруугаараа зааж чичэлж заадаггүй, харин харцаа цэх болгон, санаагаа талбиун болгон, гарынхаа алгыг дэлгэж дээш харуулан эрхэм хүдлэл илэрхийлэн заадаг монгочууд идээний дээж архи, дарс, нанчид хүртэхдээ 3 таа сэржим өргөн “Уул ус минь, ураг төрөл минь, үр хүүхэд минь хэмээн ” сүслэн залбирдаг байна.
Mонголчууд нутаг бууц сэлгэх шинэ нутаг усанд буухдаа өнгөтэй өөдтэйгээ шилж өмсөн, үс гэзгээ янзалж, гоёж гооддог нь уул, усны эзэн, лус савдагт хүндэтгэл үзүүлж буй илэрхийэл юм.
Хамгийн том төрийн шинжтэй болж ирсэн гүн хүндэтгэлтэй, олныг хамарсан, сүүлдээ төрийн шинжтэй болж ирсэн нэгэн зүйл зан үйл бол овоо тахих иайх ёслол юм. Монгол нутагт овоо тайх ёслол нь XIIIзууны тэртээгээс төрийн ёслоолын шинжтэй болсон гэж үзэхэд болох юм. Хан –Хэнтий, Бурхан Халдун уулыг Чингэс хааны үед, Хамаг Монгол хийгээд Их Монгол улс, нийт Монголчуудын шүтээн уул болгон тайж тахиж ирсэн байна.Энэ ёс бараг тасралтгүй үргэлжилсээр ирсэн бөгөөд ОӨБХМУ үед гэсэн улам боловсронгуй болж хуульчилж өгсөн байна. “Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын хууль зүйлийн бичэгт” тайж тахих уул усыг хуульчлан өгсөн Богд хан уул, Хан –Хэнтий, Отгонтэнгэр уулыг тайж байх тухай тусгаж өгсөн байна. 800 зууны дараа ч гэсэн энэ уламжлал тасраагүй төдийгүй төрийн бэлэгдэл тайх ёслол улам боловсронгуй болж байна.
Монголчууд уул, ус байгаль орчноо хайрлан хамгаалах , өргөмжлөн дээлэхдээ “Хан хурмаст ” “Хaтан ижий ” “Амин гол ” гэх мэт нэрийг хамгийн их хүндэтгэл буйлуулсан нэрийг өгдөг. Монголын говь нутагт амьдардаг олон заг, улиас, хус, хуш, яргай зэрэг модыг илүү хүндэтгэн хайрлан ирсэн байна. Ганц нэгээр ургасан мод, бут сөөгийг хaйрлан хамгаалж Зуун мод, Мянган тооройн булаг гэх мэт нэрлэн хайрлан хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай ард түмэн билээ. Сүм дуган харагдах, цан хэнгэргийн дуу хүрэх газраас мод огтлох, газар хөндөхийг хориглож байсан байна. Монгол хүний эрхэмлэн дээдэлж ирсэн нэгэн сайхан уламжлал бол цэнгэг ус, рашаан булагыг хайрлан хамгаалж Чандамана эрдэнэтэй зүйрлэн ирсэн байна. Гөрөөчид ан, амьтан р төлийг агнах хээл хүндэрсэн ан амьтан зэргийг авлахгүй, хурц чуулж буй амьтад, сүргийн манлай, сүргийн доторхи гойд ан амьтаныг агнахыг эрс цээрэлдэг байсан , биендээ хужир шингэсн тарвага, урамдаж байгаа буга зэргийг агнах хориглoдог байжээ.Байгалийн тэнцвэрийг хадагал жилийн турш нүүдэллэн ирсэн сайхна уламжлалтай ард түмэн юм.Түлшинд зөвхөн өгөрштж хатсан унасан гишүү зэргийг хэрэглэнэ, модыг угаар нь тайрдаггүй бөгөөд, газрын чийгийг ууршуулахгүй хмэээн шороо асгадаг байсан мэдээ бий.Нялх бага хүүхдэд чонын шагай, буга гахайн соёо, зоос , чулуу, үнэгний дүрс зэргийг зүүж өгдөг байсан байна.
2. Хорио цээрийн уламжлал нь: Ард олон зон байгальтайгаа харьцахдаа цээрлэвэл таарах, үл болох зүйлийг авах, гээхийн ухаанаар шүүн тунгаан сургах, эерэг бүхнийг уламжлуулан үлдэх олон талт цогц үйл ажиллагаа юм. Энэхүү уламжлалд хамрагдах гол нийтлэг зүйлүүд: Тэтгэх тэнгэрийн заяа хаяна, хан хурмаст хилэгнэнэ, Лус догширно хэмээн үзэж, тэнгэр огторгуйг муу хэлж, хараахыг хатуу цээрлэдэг байсан байна.Нар өөд юмуу, алтан гадас одыг харж морь харах, тэргэл сарны гэгээ тусах газар унтах, нар, сар хиртэх үед хэвтэж идэхийг цээрлэнэ Байгалийн унаган тогтоц, бүрдэл, ховор амьтан ургамлыг хайрлан хамгаалж тэр хавийн газар нутгийг хайрлан хамгаалж ирсэн сайхан уламжлалтай Амьд байгалийн сэргэн төлжих чадвар, зуны дэлгэр цагт, өвс ногооо ургах үест, газар шороо ухах, сэндийлэх хориоглож байсан сайхан туршлагатай ард түмэн Гол мөрний гольдорлыг солих, булаг шандны эхийг өөрчлөх, тэр хавийн ургамал ан амьтан үргээх, усанд бие угаах, хувцас угаахыг цээрлэнэ.Монгол хүн шувууг тэнгэрийн амьтан хэмээн нэрлэж, хайрлан шувууны үүр, ичээ зусланг хөндөх, ангайхай дэгдээхэй оролдохгүй байхыг анхаарч ирсэн сайхан уламжлалтай Алтайн аргаль агнахыг ард түмэн эрс цээрэлдэг байсан Монголчууд могой алах цээрэлдэг байсан ба урт настай гэж хүндлэх төдийгүй, байгальд тустай, байгалийг зохицуулдаг хэмээн хүндэтгэн үзэхийн зэрэгээр могойн чуулган болсон газарт очих, олноор алах, чуулга саатуулахыг эрс хориглoдог байсан байна. Ан амьтаны ороо нийлүүлэгийн үед нь, төрөх цагт нь агнах, үүр ичээнд нь устгах, ан амьтаныг хомoрголон устгахыг эрс нүгэлтэй үйл хэмээн олноор хэвшиж заншсан байна.
