Onoodor yndesnii tusgaar togtnolyin bayaryin odor. Ene odor erh choloonii odor bish Tusgaar togtnolyin odor gedgiig jil ireh tusam olon hymyys oilgoj baina. Onoodriin bayaryin odor yaaj ongorson be?Urid shonojin buusan tsasnaar agaar tseversheed, jihyyn shavar baihgyi, utaa bagatai saihan odor 12 saryin 29 bailaa. Odoogoos 98 jiliin omno Ih hyreenii tov heseg Bogdiin shar ordond, odoogiin Urlan byteeh tov baigaa gazar halhyin YIII bogd Javzandamba hutagtyig MGL ulsyin oroin deed, ochir dari, tymen nast, narangerelt Khaan tsoloor orgomjilj, MGL-yin ulsyin toriin gol 5 Yaamyig batlan, MGL ulsyin neriig MONGOL uls hemeej, Hevt yosnyi 3-r onyig halj Olnoo orgogdson MGL ulsyin 1-r on bolgon bid anh udaa Tusgaar togtnoloo zarlan tunhaglasan odor boljee. Ene odor 60 deesh nasnyi hogchyyld hishig hyrteen, byh yaltan, horigdlyig choloolj, morin tsagt MGL dayaraa Ih Hyreenii zyg 3-taa sogdon. 9-too morgon zalbirch zul hyj barin ih hural hiij, bayar hiisen tuhai olon arhivyin barimt, hymyysiin temdeglel baidag ajee.Bidnii heden nohod ene odriin ach holbogdlyig olon talaar surtalchilj 12 jiliin terteegees bogd haanyi orgoond baih ulsyin haanyi sentiid morgoj temdeglej baisan bogood ene jil MGL ulsyin yeronhiilogch ooriin biye-eer morilon irj erdemten sudlaachdyin ygiig sonsoj, ene odriin ach holbogdlyig Yndesnii hemjeenii bolgohoor idevhiilen oroltsohoo batlan ilerhiilsen ni tuilyin zavshaantai zyil boljee.Hedhen jiliin omno Gadaad yamnyi torson odor hemeesen bydeg oilgolttoi ene odor eldev baiguullaguudyin shine jiliin syrend daragdahaa bolij 2011 ond Nogoon ordnyi gadaa toriin hyndet haruul jagsan 100 jil arhivyin toos, muzein horgond gundan haduulsan Altan Soyombo yseg MGL ulsyin hamgiin anhnyi toriin dalbaa Javartai, Utaatai hedii ch MGL ulsyin hoh tengert mandan badarch hiimori yuugaan sergeen tsendelden hiisiihiin saihan yoerooliig engiin negen bagsh hynii moroodloor moroodoj baina. 11 jiliin tertee minii biye naiz nartaigaa ene odor hundaga tulgahdaa Yeronhiilogch ene odor irj bidentei hamt suuhyin toloo gej tulgaj baisnaa sanaj moroodol maani biyelej baigaagiin ilrel gej baharhan bodoj bailaa. Ene ni onoodor Choijamts hambatangiin helsen "Bidnii MGL-uud odoo l neg zob zamruugaa orj, odoo neg biye biyenee zov uhamsarlan harj jinhene MGL torhondoo orj baigaa"-giin ilrel mon buizaa gej bodoj baina.Ene odriin ach holbogdol, hoichiin odor hyndtei gaviya baiguulah yil yavdluudyin ehlel mon baisan tuhai sudlaach byhen sanal onoogoo uralduulan yariltsaj suusnyi daraa Bogd haanyi sentiid hyndetgel yzyylsnii daraa Yeronhiilogchteigee hamt dursgalyin zurag avhuullaa. Ingeed ene yil ajillagaand oroltsoj baigaa hymyys tsoohyylee 20 hyrehtei ygyitei bolovch toriin hyndetgeliin arga hemjeeg bishren hyndetgej dagan bayasahaar toriin ordonyi zyg yavlaa. Toriin ordond ochood harin ch byr dur gutah shahlaa. Bidnii heden nohod toriin ordnyi hoino orshih tamganyi hoshooryy nevtreh gej boon yum bolloo. Bygdiinh ni bichig barimtyig, zurag horog, tsarai zystei ni tulgan harlaa. Bas tsynhee shalguullaa. ene bol baih yostoi zyil. Ynemlehgyi yavj baigaa 5 nohoriig maani hashaagaar oruulsangyi. Harin ene bol baij bolohgyi zyil. Yamar Saaral ordond oroh bish aryin hoshoog toirohyin toloo erhee hasuulna gedeg bol yostoi utgagyi asuudal bailaa. Za tegeed ter hoshoonii urd Toriin 3 ondorlogiig hyleej zogsohdoo hoshoonii tuhai yariltslaa. Hoshoo ugaasaa nadad taalagdaagyi bolohoor minii nydeer bus sudlaachdyin nydeer hoshoonii tuhai yariag temdeglev. Hoshoon door baih eldev tamganyi dyrslel bol ih zov, saihan zyil baisan bolovch tamganyi deerh ter Ersleng sudlaachid negen duugaar gaslan shogchirch baina. Setsen hanyi tamganyi eheer ene hoshoog hiisen ni bas buruu baisiin genee. Nogoo aihtar Manj nar enehyy tamgand noloogoo ih yldeesen uchir jantsantai yum gene. Zarim neg hyn ter tamganyi Ersleng Satan-yi nohoi shig muuhai dyrslel ch gej hatuu shyymjilj bailaa. Yer ni bodood baisan chin manai uran byteelchdees bolood zarim tyyhen zyil ih guivdag bolohyig ene hoshoo, ene syldnees olnyig harj bolohnee. tegeheer tyyhch, sudlaach bid nar ajlaa muu hiijiinuu? esvel uran byteelchid ongoddoo zahiragdaad bidniig yl tooj baina uu??Za toriin 3 ondorlog garaad irlee. haa ochij 3uulaa nuruu oroiltsoo yumaa. Araas ni dagaldagsad ch gesen bygd neg javartai tengeriin tsarai shig. Oluulaa garch ireh bolov uu? gesen chin 20 garan hyn l garch irlee. Bushuuhan 1 toirohchoo ayadaad, Toriin duullaa gants badag aya-iig ni sonsood gyigeed orchloo doo. Tedend ene odriin yne tsene yerdoo 5 minut hyrehtei gyitei l sanagdlaa. Hairan hairan, yairan yairan... Ongorson zun amia horloson Solongosyin Nu Mu Hyon yeronhiilogch agsan Toriin duulal egshiglej baihad yl toomsorloson baidal gargasan geed shuugian degdej ooroo yynd tailbar hiij baihad ni ed nar yamar aimshigtai syrtei hymyys be? gej bodoj baisan ming harin nadad aimshigtai sanagdav. Manai Boldoo bagsh 2 garaa dalalsan chin tsagdaa gyij ireed hamaagyi garaa dallahyig horiglono gej zagnasan gesen. Boldoo lav hudal heleh hyn bish dee. Tend bidnii egel borchuud boloh 20, toriin "egel borchuud boloh" 20, setgelchid niilsen 10 garan hyn bailaa. Harin ene 50 hynd zoriulj jagssan 40 garui hyndet haruulyinhan yyrgee sain gyitsetgej Jinhene hat suusan toriin hyndet haruul gedeg iim l baihdaa gedgiig haruulj baisan shyy! Ene odor tegeheer 50 garuihan hynii bayar baisan yumuu? Ygyi l baigaasai.Toriin 20 garui ter tomchuud tamganyi hoshoo goroolj baigaa yum shig har tsagaan duugyi garch ireed 5 minut bolchihood butsaad yamar ch duu shuugyi, bargar tsarailaad orood yavchihavaa. Otgon ulsyin baataryigaa garaad irsen bol bid nar byrhej avaad bayar hyrgeed pateria daruulna gej bayarlaj baisnyig heleh yy?!! Daan ch alga bailaa.Ingeed bayaryin daraagiin arga hemjee Gandan hiidryy bas l bidnii 20 garan hyn yavlaa. Gandan hiid ene odor ih ach holbogdol ogchee. Hos tsagaan suvraganyihaa dund baidag zarlalyin sambart ene odor Gandan hiid yamar arga hemjee zohion baiguulj baigaa Anonsoo olgoson baina. Mergen Gombojav guain neremjit baijiigaad sayahnaas Ondor gegeen Zanabazaryin neremjit bolson Shashnyi surguuliin 3 davharyin zaaland tusgailan inder zasaj 8 bogdyin zurmal horog, 9-r Bogdyin foto bolon 1911 onyi tyyhen yil yavdald oroltsoj baisan sharyin talyin lam huvraguudyin zuragiig hyndetgelteigeer bairluuljee. Toriin tomchuud ni anhnyi huvisgalchiddaa hyndetgel ilerhiilehgyi baisan bol Gandan hiid zovhon sharyin talyin huvisgalchdaa iinhyy hyndetgelteigeer zalsan ni "Hynii hyyhed Hyren boortei" gedeg shig nadad sanagdav. Gehdee shashin shashinaaraa, Har ni haraaraa baisan ni deer gedeg saihan yg bas bii. Ter zuragnuud dotor onoo muu Shanzav Badamdorjiin horog hyrtel zalagdsan baisan ni sodon sanagdav. Gandan hiidiin ded hamba Enethegt 10 jil shavilan suusan gavj Nanzaddorj gedeg zaluu neej yg heleed Urtyin duuch Hongorzul 1911 onyi toriin duulal "100 langiin joroo luus", Ertnii saihan duugaar hogjooloo.Зуун лангийн жороо луусыгЖуузан дундаа хөлөглөнө.Зураг болсон Богд ламыгааЗулай дээрээ зална.Алтан сантай бишгүүрийг -Асрын үүдэнд татнаАврал ихтэй, Богд ламыгааАвралын ширээнд зална хэмээн эгшиглэвэй.Duunyi daraa shashnyi surguuliin zaluuchuud Halhyin Anhdugaar bogd Zanabazaryin zohioson "Janlav tsogzol" gedeg nomyig unshij, MGL-yin hutagt huvilgaaduudad MANDAL orgoj nom unshlaa. Bagadaa yrjyylehiin hyrdnees dutahgyi tseejilj baisan heden shat shyleg garch ene nomyig ayandaa dagan bayaslaa. Huralyin daraa Choijamts hambatan bidniig hyndetgeliin gertee hyleen avch uulzaj, Manz tsavaar dailj ooriin bodoj sanadag yzel bodloo enyyhendee gej baigaad ih ilen dalangyi saihan yariltsaj setgeliig bayasgav. 17 jil garui MGL-yin Burhan shashintnyi tov Gandan hiidiig ahalj yavaa hyn gegeereld hyrsen, ninjin saihan setgeltei, ilen dalangyi saihan yaria hoorootoi, zarimdaa byr hoshin urlagiin ododyig daguulahaargyi alia marzan, chimhsen ygtei saihan hyn yum baina. Minii biye Ih Hambatnyi ygiig yag ter chigeer ni damjuulahyig ihed hysevch ygiin setsen, yzegnii hurts bagadaj baigaa bolohoor alinaas ni ch ehlehee ch medehgyi baina. Yamar ch baisan MGL-yin tyyh zov golidroldoo orj baigaa ene yed bid oorooo oorsdiigoo oroldoj, goochilj, shinechleh gej zydreh bish ene hyyhed zaluuchuudyig joohon oroldoj, noolj oorchloh heregtei yum baina shyy gedgiig oilgoj avlaa daa.Onoodor bi ajlaa barag tasalsan ch gesen Tusgaar togtnolyin bayaraa iinhyy saihan temdeglesendee bayartai baina. Daraa jil magadgyi ternii daraa jil Bogdyin nogoon ordongiin gadaa \gadnyi zarim tyyhchid Sibiriin pomeshikiin baishin gedeg ch\ toriin hyndetgeliin torgon tsereg egnen jagsaj, Yeronhiiloch hyndet inderees raport avch Toriin dalbaatai hamt Bogd haant MGL ulsyin toriin dalbaa zeregtsen namirch, Ali geriin gadaa Dalbaa mandsan jinhene Utgaaraa Yndesnii Tusgaar togtnolyin chuhal odor bolohyig moroodoj baina. Gadaa baigaa jihyyn javar, utaag MGL-uud bidnii Eh oronch saihan setgel arilgaj Saihan tsagiig avchirnaa. Yaagaad gevel bid ovliin tachignasan hyiten tsagt ih oorchloltyig hiideg ard tymen shyy dee.Hyndetgesen DaramPS: Duustal unshsand bayarlalaa
