Хямралаас үүдэн дэлхийн баялaг ...

[serdaram]

Олон улсын санхүүгийн хямралын өнөө үед өөртөө хамгийн их мөнгийг бэлнээр нь байлгаж, эргэлдүүлж байгаа байгууллага бол биеэ даасан сангууд болно. Эдгээр сан нь шинээр хөгжиж буй орнууд болон түүхий эд экспортлогч орнуудын зүгээс сүүлийн хэдэн арван жилд гадаад худалдааныхаа ашгаас илүүдэл болгож хадгалсан мөнгөнөөс бүрдэж байгаа бөгөөд удирдлагын менежментийг нь төрийн зүгээс хийдэг онцлогтой байна. Биеэ даасан сан анх Кувейтэд 1953 онд, дараа нь Сингапурт 1974 онд байгуулагдаж байсан бол, өнөөдөр биеэ даасан сангуудын хөрөнгийн хэмжээ 2008 оны байдлаар 3 865 тэрбум ам.доллар болсон байна. Тэдгээрийн хөрөнгийг тивээр хувааж үзвэл, Далайн орнуудын сангуудад 72,7 тэрбум, Хойд Америкийн сангуудад 79,4 тэрбум, Африкийн сангуудад 115,4 тэрбум, ОХУ ба ШТТОХ-ны сангуудад 189 тэрбум, Европын сангуудад 427 тэрбум, Өмнөд Америкийн сангуудад 16,8 тэрбум, Азийн сангуудад 427,3 тэрбум, Ойрхи Дорнодын сангуудад 1 606 тэрбум долларын хөрөнгө тус тус төвлөрсөн байгаа ажээ. Биеэ даасан сангуудын хөрөнгийн хэмжээ нь ойрын 5 жилд 6,5 триллион доллар, 10 жилд 12-15 триллион доллар болж өсөх төлөвтэй. Энэ нь дэлхийн нийт санхүүгийн зах зээл дээрх гүйлгээний 20 хувьтай тэнцэх ажээ. Эдгээр сангийн хөрөнгийг одоогийн байдлаар түүхий эдийн борлуултын улсын төлбөрөөс давсан илүүдэл ашгаас, үндэсний хуримлалын ашиглагдаагүй хэсгээс, алт, гадаад валютын илүүдэл хэсгээс гэсэн 3 үндсэн эх үүсвэрээс бүрдүүлж байна. Дэлхийн хамгийн том 10 биеэ даасан сангийн холбогдолтой мэдээллийг толилуулбал:Биеэ даасан сангуудад хадгалагдаж байгаа мөнгөний хэмжээ нь олон тохиолдолд тэдгээр орны ДНБ-ээс хэд дахин илүү гарчээ. Жишээлбэл, Абу Дабигийн сангийн хөрөнгө нь ДНБ-ийхээ 520 хувьтай, Сингапурын хөрөнгө оруулалтын албаны хөрөнгө ДНБ-нийхээ 169 хувьтай, Кувейтийн хөрөнгө оруулалтын албаны хөрөнгө ДНБ-нийхээ 269 хувьтай тус тус тэнцүү байна. Биеэ даасан сангуудын үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл нь хөрөнгийнхөө бодит өртгийг хадгалах, өсгөхийн тулд дотооддоо болон гадаадад урт хугацаанд ашигтай хөрөнгө оруулалт хийх, томоохон компаниудын хувьцааг худалдан авах замаар ногдол ашиг авах, зээлдүүлэхэд чиглэгддэг байна. НҮБ-ын Худалдаа, хөгжлийн байгууллагааас хийсэн судалгаагаар 1987-2007 онд нийт 38 983 сая долларын шууд хөрөнгө оруулалтыг гадаадад хийжээ. Олон улсын санхүүгийн хямрал эхэлснээс хойш дэлхийн олон орны, түүний дотор щвейцарь, британи, америкийн төв банк, засгийн газрууд яаралтай тохиолдолд өөрийн банк, санхүүгийн системээ аврахын тулд биеэ даасан сангуудад хандаж, бэлэн мөнгө авч байсан байна. Ийнхүү биеэ даасан сангууд хямрал эхлэснээс хойшхи хугацаанд 100 гаруй тэрбум долларыг зээлдүүлсэн буюу өрнөдийн томоохон компаниудын үнэ нь буусан хувьцааг худалдаж авахад зарцуулжээ. Эдийн засагчдын бичиж байгаагаар, өрнөдийн орнуудын зах зээлд үнэт цаасны үнэ дунджаар 2008 он гарснаас хойш 50 хувиар унасан бол, шинээр хөгжиж буй орнуудын зах зээл дээр 60 хувь унасан ажээ. Энэ нөхцөл нь биеэ даасан сангуудын хувьд ихээхэн ашигтай байгаа бөгөөд тэд ч томоохон компаниудын хувьцааг нэлээд хэмжээгээр худалдан авч эхэлжээ. Тухайлбал, 2008 оны 1 дүгээр сар л гэхэд АНУ-ын Мари Линч банкны акцийн үнэлгээ 46 тэрбумд доллар болтлоо буурч, санхүүгийн хүнд байдалд ороход түүний хувьцааны дөрөвний нэгийг Араб, Сингапур, Солонгос, японы бие даасан сангууд худалдан авч шаардлагатай хөрөнгийг нийлүүлжээ. Шинээр түрэн гарсан хөгжиж буй орнуудын биеэ даасан сангуудаас гадна тэдгээр орны хувийн компаниуд сүүлийн жилүүдэд нэлээд хэмжээгээр хөрөнгөжиж, бэлэн мөнгөтэй болсон тул өрнөдийн орнуудын томоохон компаниудын хувьцаа, компанийг мөн адил худалдан авч, гадаадад өөрийн компанийн салбар, үйлдвэрүүдийг олноор байгуулж байна. Тухайлбал Мексикийн Семекс 35 оронд, Солонгосын Самсунг электроникс 32 оронд, Сингапурын Флекстроник интернациональ 30 оронд, Солонгосын LG корпораци 24 оронд, Сингапурын Сингтел 24 оронд, Тайванийн Асер 23 оронд, Сингапурын Нептунь Ориен Лаинз 20 оронд, Хятадын Леново бүлэг 15 оронд тус тус өөрийн салбар, үйлдвэрийг нээгээд ажиллуулж байна. Ийнхүү биеэ даасан сангууд, компанийн зүгээс дэлхийн томоохон компаниудын хувьцаанаас худалдан авч өөрөөр хэлбэл тэдгээр орны үндэсний баялгийн нэг хэсгийг хамаагүй хямд үнээр худалдан авч байгаагаар дэлхийн баялгийн дахин хуваарилалт болж байна гэж үзэх үндэслэлтэй. Мөн түүнчлэн биеэ даасан сангууд гадаад орны эдийн засагт нөлөө бүхий томоохон компанийн удирдлагад суудал эзэлснийхээ дараа улс төрийн шалтгаанаар нөгөө орны банк, санхүү, эдийн засгийн системд нөлөө үзүүлэх бололцоотой болж байгаа юм. Тийм учраас өрнөдийн орнуудын засгийн газраас анхааран үзэж, тодорхой арга хэмжээ авч эхлээд байна. Нидерландын засгийн газраас өнгөрсөн оны хоёрдугаар сард бие даасан сангуудын зүгээс томоохон компанийн хувьцааны тодорхой хэсгийг худалдан авах тохиолдолд үндэсний аюулгүй байдлын үүднээс авч үзэж, хяналт тавьж байхаар зохицуулалт хийсэн. Францын засгийн газар стратегийн ач холбогдол бүхий томоохон компаниудыг гадаадын мөнгөтэй компанид алдах, үндэсний баялгаа хамгаалах үүднээс 40 тэрбум еврогийн сан байгуулсан. АНУ-д гадаадын хөрөнгө оруулалтад хяналт тавих тусгай хороо 1988 онд байгуулагдан 30 жилийн турш ажиллаж, хяналт тавьж байгаагийн хажуугаар зарим нэмэлт арга хэмжээг авч байгаа ажээ. АНУ-ын сангийн яамнаас 2008 оны 3 дугаар сард Абу Даби, Сингапурын сангуудтай гэрээ байгуулж, улс төрийн зорилготой аливаа үйлдлээс татгалзах үүрэг авахуулсан байна. Япон стратегийн салбаруудад томоохон компанийн хувьцааны 10 хувиас дээшийг худалдан авах бол хэлцэлд гарын үсэг зурахаас 10 хоногийн өмнө засгийн газарт урьдчилан мэдэгдэж байх, ЕХ-нд томоохон үйлдвэр, компанийн хувьцааны 25 хувийг худалдан авах бол урьдчилан зөвшөөрөл авч байх журмыг тогтоожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны магистр Б.Санжмятав /Парис хот/http://news.gogo.mn/r/48548

[serdaram]

Sain uu, erteechid ee,Suuliin zuund bolj baisan ediin zasgiin hyamraluudiig davan tuulahad delhiin dain, huiten dain tusalj baisan bish baigaa ?Odoo delhiin olon orny zasgiin gazruud  olon terbum dollaryn bailout package gedgiig parlamentaaraa batluulj, ...harin tuuniig yaj ur duntei zartsuulah talaar id margaldaj baina.Ded butsiig hegjuulehed herenge oruulalt hiih zamaar ajliin bair bii bolgono, tatvariin hengelelt uzuulne, bankny salbart oruulah teriin emchleliig nemegduulne ch geh shig........Er n' zambaraa alga.Harin hyamraliin daraa delhiin dainuud degdej baisan ued.....tesviin mengiig haana, yaj zartsuulah tuhai margaldaj baisangui.....buh herenge tsereg dainy yavdald zartsuulsagdaj, zevhen military-industrial complex hegjeed zogsoogui, hedee aj ahui, zam teever ur'd baigaagui hegjih gol heshuureg bolj baijee. Yamar ch baisan daind yalsan ornuud ulam huchirheg, technologiin davuutai bolood garch irseniig bugd medne. Dainyg jishee bolgoson n' tiimerhuu ch gol sanaa bol .... dainy ueiin ediin zasag shig  tsergiin chand  sahilgatai, shuurhai, chiglesen bodlogo baihgui bol bailout money yu ch bish...urelgen, amlamtgai  uls terchdiin togloom bolood duusah magadlal al' ch orond baih shig...Yalanguya heel hahuul' ihtei Mongol ulsad buur ch....tegeed ter bailout money n' zeeliin menge bol....aimaar aimaar.... Are you scared too?Hundetgesen,Chuluun

[serdaram]

Sain uu, erteechid eeObama erenhiilegchiin tangarag ergesneesee hoish 1 sar hurehgui hugatsaand Amerikiin ediin zasgiig sergeehed chiglesen mengenii dung hoyor tanhimaar batluulj chadlaa.Obamagiin sainyh ch bish...er n' Amerikiin teriin mashin yamar erch huchtei hurdan ajilladag bolohyg gantshan ene jisheenees harj bolno. Yun Mongoliin hoyor tolgoi, geree, ....al' zuny songuuliin budlianaa ch tsegtsleegui,....    hyamraliig yaj davah tuhai negdsen oilgoltond ch hureegui  l ....Baabaryn il zahidald gomdollosnoor bol...Mongoliin shiidver gargagchid, uls terchid n' hedeeguur tsagaalgand mordson bololtoi yum. Halag gej.....Hundetgesen,Chuluun

[serdaram]

sanhugiin hyamral ni ediin zasagch sudlaach nart sudalgaa shinjilgeenii arvin bayalag material, medeelel ugch bna. Bank, sanhuugiin chiglel tudiigui buh l ediin zasagch nar enehuu sudalgaany "saihan" uyeiig "olzuurhaj" bh shig. Zarim erdemten sudlaach nar tuuh davtagdahiig sergiileh bolomj bsnyg duridaj shinjleh uhaany oroltsoony dutagdalyg ontslon temdeglej bna. Humboldt Ih Surguuliin manai macro e/z-iin bagsh bsan Prof.Burda helehnee, tuunii hamtran zutgegchid boloh Nouriel Roubini, Robert Shiler nar heden jiliin umnuus l US-iin ul hudluh hurungiin het usgultut unelgeeg ontslon gargaj bjee. Daanch hangalttai anhaarald oroogui yum bhaa. Zarim ni ch bolood ungursniig gaihshirj, herhen US-d derivatives-eer dur meden gaihaltai arga baril buhii toglolt hiigdseniig shagshirj bui bololtoi. Yutai ch enehuu sanhuugiin hyamral ni Chicago-nomlol buyu zah zeel uuruu uuriiguu zohitsuulna geh nomlold huchtei zohilt bolj, onovchtoi zohitsuulaltiin shaardlagagyg gargaj bna. Soninoos, ene hyamral ni e/z-iin ih surguuliudiin surgaltyn hutulburt uurchlult orohoor nuluuljee. E/z-iin ethics buyu e/z-iin yos zuig sanhuutei holboson hicheeluud huchtei orj irj bna. Ene ni oyutnuud hyamd mungunii bodlogo ni herhen undur ashig ulmaar undur ersdel ruu hurgehiin uyaldaa holboog zadlan shinjij surah zorilgo aguulj bui. Banknuudyn odoogiin business model-d oorchlolt orj ehelj bgaa ni oyutnuudiin songoltond bas nuluulj bna. Erduu sayahan gehed l Lehman Brothers meted haalga ongolgoih bolomjiig olgoh investment banking ni hamgiin erelt heregtseetei bolood shildeg oyutnuudtai hicheeld tootsogddog bsan bol odoonoos investment counselling buyu hurungu oruulaltyn zuvluhiin salbar bankind huchee nemj bgaatai holbogduulan surgaltyn tuvlurult tuun ruu shiljij bna.Europe-d niitleg baidal taivan bh shig bna. Hereglegchdiin hudaldan avah chadvar odoogoor ogt buurch hyazgaarlagdaagui bna gesen medee bna. Haana bilee, Denmark-d biluu dee, negen uildveriin gazart "hyamral" gedeg ugiig amnaas gargahiig horigloson yum gene lee hehe. Ingesneer, medeelliin heregsleer erch huch, nuluulluu nemj bdag ene uhagdahuuny bodit nuluulliin het huurultiig hyazgaarlaj bgaa yum bhaa (something new and nice approach:-).)

[serdaram]

[sain baitsgaana uu,2008 ony ediin zasag sanhuugiin amidral jishij uzvel usan orgiluur shig shahuu bailaa. Genet usuud l tegsnee ogtsom buuraad l.Jishee ni importyn benzinii une. Ony ehnii hagast ogtsom nemegdseneer inflation bolon importyg usguh neg chuhal uureg guitsetgev.Daraa ni zesiin une baina. ony dunduur 8000 dollar hurch baisnaa ony etses ruu 2900 bolj unaj baih shig.Bank sanhuugiin system ch gesen. Mungunii niiluulelt ogtsom usulttei baisnaa ony etses ruu esrgeer ogtsom humigdaad l.Unet tsaasny index (mun Mongolyn birj deer zaragdaj bui huvitsaanuudyn niit une) iig ni ene usult, buuraltyn ogtsom uurchilult toirch garsangui ee gej.Ur dund ni ediin zasgiin zogsongi baidal, togrogiin hanshnii genetiin sulralt, deer ni ajilguidel yaduural usuh vii gesen aidas.Yagaad ene buhen bolood baina ve? Yer ni yu bolood ungurchihuv uu?Ene buhnii zuvhun neg shaltgaanaar esvel zuvhun neg buruutniig olj togtoosnoor tailbarlaj bolohgui gej erdemten sudlaach nar uzej baina. Tegeed ted naryn tailbaryg unshihaar ui tumen untsuguus buman yanzaaar tailbarlaj baina.Tegeed olj unshssan zuiluudee negtgeheer minii huvid neg daraahi mayagiin dur zurag haragdaad baigaa yum. Yamar ch gesen delhiin sanhuugiin ih hyamral geh gadaad shaltgaan baina. Zovlon baidag ni unen, zovlongiin shaltgaan unen, zovlong tuulj garah ni unen gedeg shig yamar ch baisan ene delhiin sanhuugiin ih hyamralaas uusch bui hund baidlyg Mongolchuud bid yaj iij baigaad davaad garah yostoi ni unen bolj taarch baina. Gehdee dan gants gadaad shaltgaan ruu buruu chihvel aldas bolno. Manai ene togrogiin hansh, inflation bol unendee tur zasgiin buruu bodlogo shiidvertei iluu holbootoi gesen dugneltiig Delhiin bank, Valutyn san, Moody's, Fitch zereg hundlungiin baiguullaguud gargaad baigaa yum.Harin manai uls turchid gadaad shaltgaanyg iluu todotgoj 'delhiin sanhuugiin ih hyamral' hemeeh hadny mangaagaar sor zalchih geed baih shig sanagdaad baih uye bii.  Za ingeed yag yamar dugnelt hiih ni tany erhiin asuudal. Minii huvid zarim neg bolson uil yavdalyg eldev uyangiin halilguigeer toochij, hyalbarshuulan emhetgesnee dor siiruulev,1.  Sanhuugiin ih hyamral garahad nuluulsun zuiluuda/ Tiv algasan hiigdej bui geree heltsel kontraktuudyg hyanaj zohitsuuldag togtoltsoo uguilegdej baiv. Jishee ni Mongold bol tuv banknaas bankuudyn zeeliin gereend ersdel ene ter gesen zuileer hatuu hyanalt tavih uchirtai. Germand ch mun adil yalgaagui. Getel uls ornuudyn hoorond hil damnan hiigdej bui asar ih mungun ursgal barag tsever zah zeeliiin zarchmaar yamar ch haraa hyanaltgui shahuu hiigdej baiv. b/ Amerik 2000 on garaad mungunii het teleh bdologo yavuulsan. Uuruur helbel ediin zasagt baih zohistoi hemjeenees iluu ih tsaasan mungu hevluuleed taraachihjee gesen ug.Ene ni oron suutsny zah zeel deer uniin huusrult bii boloh amtat hurs bolj ugchee. Bairny une ogtsom usuv.c/ Ersdlees hamgaalah sanhuugiin heregsluud. Za deer ni JpMorgan geh unet tsaasny kompaniud heden matematikch tsugluulj baigaad zeeliin ersdliig arilgaj barag l ersdelgui met haragduuldag id shidtei zeel-daatgalyn buteegdehuun shineer bii bolgov (CDS geh met financial engineering).d/ Bankuudyn het borluulat huusun uramshuulalyn system. Za tegeed baruuny bankuud ersdliig ul tooj zuvhun borluulatyn hoinoos ulairsan uramshuulalyn systemtei bolov. Jishee ni ta bankny ajiltan bailaa gehed yaj iij baigaad hen negend zeel ugch orhivol tsalin chini suga usnu gesen ug.Uchir ni ter uyed dollar elbeg bailaa. bas bairny une usuud baih tul daraa ni nuguu yaduu zeeldegch maani tulburiin chadvargui bol bairyg ni huraaj avaad l iluu une hurgej zarj ashig olno. deer ni daatgalyn kompaniud ersdliig ni daatgachihsan baidag.europed huu baga gesen shaltgaanaar europoos asar ih mungu amerik ruu ursan orj iluu ih huu amlaad baigaa sanhuugiin heregsel, oron suutsny hoyordogch zah zeeliin eldev buteegdehuun bairshij bailaa gej.Buh hun huurliin uraldaany baidald bailaa gej. Gevch 2005-2007 ony hoorond sub-prime buyu yaduu zeeldegchid zeelee tulj chadahguid hureh yavdal orgil yuedee hurch l dee.Bankuud mungu gargaad baishing ni avaad ugchihsun baidag. Deer ni zeeldegch sar bur zeelee tulnu gesen uchir ter amlaltyg ni baritsaalaad Europees ch yumuu mungu bosgochihson baidag. Getel tuv bank ni zaaval bailgah belen mungunii nuuts shaardana. Ingeed mungu heregtei bolson bankiruud nuguu bairyg ni zarah getel avah hun olddoggui. Ene baidal heseg urgeljilsnii etsest mortgage iin zah zeeld genet asar ih sandral uussen bololtoi yum. Bairny une navsaitlaa unah hireer bankuud baritsaand baigaa bairaa busdaasaa orson zarah gej unee buulgaj baiv. Oron suutsny une navsaitlaa buuj baina gej sonsson hurungu oruulagch nar bankuudaas hurunguu tataj ehelsen ni baidlyg ulam hundruuljee. Ingeed yu bolsniig ta buhen medej baigaa. Daatgalyn, unet tsaasny kompaniud dampuurch, bankuudyg tur eelj daraalan ezemshildee avah ni halag bolj baina. Amerik mayagiin chuluut kapitalizmyn uzel sanaa suiren unaj, toeriin huchtei oroltsoo buhii Europe mayagiin hagas socialist zagvar huchee avch ehelj baigaa ni ilt baina.Amerikiin bankiruudyn aldaag daraahi jisheegeer hyalbarshuulan tailbarlah geed uzie. Neg electron baraany hudaldaachin neg tumsiig 100 togrogoor hudaldan avchee. Ter tums ni ireeduid 150 tugruguur ulhun zaragdana gej tootsov. Bas deer ni tumsuu muudaj magadgui geed daatguulchihsan baigaa. Ug ni mani electron baraany hudaldagch bol unendee tumsnii biznesiig sain oilgodoggui l dee. Gehdee hun bur l tumsnii biznes hiij bailaa. Mungu elbeg bailaa. Tums avaad uguuch gesen zahialga ch ih irj bailaa. Tumsuur dallahad hurungu oruulagch nar ch hoshuuraad irj baiv. Gevch ter tums ni muudchihlaa. Avah hun olddoggui. 100 togrog ni 10 togrog hurehtei uguitei bolov. Daatgal deer yavaad ochtol daatgal ni dampuurchihsan baih. Uchir ni negen zereg ih olon tums muudaj boloh magadlal barag baigaaggui baij (daatgalynhanii hereglesen magadlalyn matematikyn zagvar ni amidralyg unelehed het yaduudsan bololtoi). Ingeed manai hudaldaachin muudsan tumsun deeree asar ih oertei hotsorch baih ni.Za Europed bol electron baraany hudaldaachin tums zarah zuvshuurul avah gej nayan yum bolno. Tiim uchir europiin electron baraany hudaldaachihd munguu iluu hurdan usguhiin tuld amerikiin mergejil negt nuhurtuu munguu ugsun ni aldaa bolov.2/ Mongold yu bolov. Onigoo ingej eheldeg. Hedhen jiliin umnu huduunii hoyor uvgun araajav sonsoj suusnaa, gui ene SPID /DOH/ gej neg yum baih shig baina. Ter hotynhon l hoorondoo huvaaj tsohiod baih shig baina shuu gej.Onigoo ingej urgeljildeg. Hedhen saryn umnu manai hoyor uls turch eneternet uhaj suusnaa, gui ene GOLBAL KRIZIS /demhiin sanhuugiin ih hyamral/ gej neg yum baih shig baina. Ter bayan ornuud l hoorondoo huavaaj tsohiod baih shig baina shuu gej.Mongold 2007 ony suuliin hagasaas ehelj inflation ogtsom usch ehelseer 2008 ony zun orgil tsegtee hursen yum. Shaltgaan ni tusuv, mungunii het teleh bodlogo baiv gej. Songuuli ugtaj tsalin tetgever tetgemjiig het utgagui iheer nemsen ni uniig huurugduh gol shaltgaan bolj uguv.Deer ni delhiin hunsnii hyamral, bolon neftiin uniin galzuural nuluulsun baih. Gehdee gol nuluu bol bish l dee. Yer ni bol importyn baraany une ussun. Gehdee yag hil deer irsen une UB hotod zaragdaj bui une hoyor tenger gazar shig yalgaatai baih tohioldol elbeg. Uuruur helbel manai dotood hudaldaany system muu, achee teever bagtaamj sul, deer ni hedhen changeuudiin gart orson zereg shaltgaan uniin usultund iluu buruutai. Hyatad, Oros 2 t yumnii une haritsangui buuraad baihad manaid oligotoi buurch uguhgui l baina. Bas manai togrogiin hansh sularch baigaa ni importyn uniig usguud baih shig baina.Ene hanshny hundrel ni unen heregtee manai tur zasag tusuv, mungunii bodlogyg hoorond ni ogt uyalduulaguieer ursgald ni shahuu hayasnaas l uudeltei. Yalanguya sanhuugiin bodlogo bol toeriin bodlogo geheesee iluu shiljiltiin nasan deeree baigaa zaluu huu yum uzeegui ohin (songogch) iig uran "panaaldah" zorilgoor ongirch baisnaas yalgaagui baivuu daa gej.otgo

[serdaram]

Sain baitsgaana uu,urid ni uls ornuudyg irgediinh ni orlogo, hudaldan avah chadvar zergiig ni hargalzaj uneldeg baiv. Mun zah zeel ni her huchirheg baina, toeriin oroltsoo her baga baina gesen uzuuleltiig ch davhar hardag baiv. 2008 onoos Fitch, Moodys zereg unelgeenii baiguullaguud l lav alivaa ulsyn toer ni her hurdtai daichin baigaag hargalzaj baina.Fitch manai unelgeeg buuruulsan (goodle eer fitch downgrad mongolia geed hailgaad uzeerei). Neg gol undeslel ni iim hund tsag uyed toeriin shuurhai, daichin, zalgamj baidal chuhal. Getel Mongolbankny yeronhiilogch ni ogtsorson. shine hun arga evee oltol mash unetei tsagiig aldah bolno gesen utgatai zuil bichsen baiv.Germany kanzler Merkel jishee ni  suuliin uyed medeelliin dainyg ch udirdaj baih shig baina. Deer ni tom bankuudaa hagaschilan toeriin ezemshild shiljuulj baigaa ni duuldana. Yer ni germand hamgiin tom manager, businessmen gevel kanzler ni bolj baih shig baina shuu.Mongold odoogoor todorhoigui l baina. sayahan Mongolia gej googledehed Mongolyn yeronhii said morinoosoo unalaa gesen hailtyn ur dun ih garsan. Zarim ni azaar 800 jiliin umnuh baidal davtagahgui ni gej hoshignoson bailaa. 800 jiliin umnu Mongolyn udirdagch morinoosoo unasnaar delhiid asar tom uurchilult avchirch baisan biz. Yadaj l Tangud gej uls gazryn hursnuus archihgdsan gedeg. Odoo bol moriton Mongol undestnii leader morinoosoo unalaa gehed delhiid neg ih uurchilult garahaargui bolj dee.Mongold dollaryn homsdol nuurleed baih shig baina. Iimd toer zasag maani gadnaas dollar oruulj ireh geed uzej l baina.gadnaas ih hemjeeni mungu bosgono gedeg bas todorhoi deg jayagtai, bichigdeegui huuliin daguu butdeg ed bololtoi. Tuhailbal ehnii eeljind IMF (olon ulsyn valutyn san) ees zeel avch chadsan baih ni ih chuhal shalguur boldog yum baina. Tegj baij daraa ni delhiin banknaas bas neg heden saya dollar zeelne. Uunii daraa l donor ornuudaas mungu zeelne shuu dee. Ternees bish delhii niiteeree hyamarch baihad manai ZG bond gargaad l, ariljaany zoriulaltaar mungu bosgono gej hudlaa l daa.Getel IMF manaihyg jaal changalj bui bololtoi yum. Yer ni IMF manaid heden jil huugdsunduu ch ter uu ungursun zun Mongol dahi suurin toeloologchiin gazraa ene uvul haana gedgee zarlasan baisan. (zunii soninguud deer baij l baigaa)Manai uls turch nar 2-3 han jiliin umnu IMF tei IMF gui bolno geed danalzdag baisnaa martchihsan baih l daa. Getel IMF bol ugui l baihgui yu. Hoyort 2006-2008 onuudad Mongol uls zuvhun Erdenetees gehed 1 terbum dollaryn orlogo (huvi, nogdol ashig, 68 huviin tatvar) oljee. Odoo 1 dollar 1500 geed bodvol ene ni 1.5 trillion togrog bolno. Odoo manai ZG hyamralyn esreg toelovlogoogoo 1.5 togrogoor sanhuujuulne geed baigaa. Getel zovhon Erdenetees l olson orlogoo nuutsulchihson baisan bol oediid ineed aldaad suuj baihgui yu. 2006-2008 ond Mongol uls zuvhun zes (alt nuurs, nooluur tootsongui) -iin uniin usultuus olson orlogynhoo 30 orchim huviig hurimtluulsan bololtoi yum (odoo ersdeliin sangiin 250 saya dollar gej yarigdaad baidag daa, bas hugjliin san geh met 10-20 iod san baidag bololtoi). Tegeed ter sul orj irsen munguniihuu 70 garui hesgeer tsalin nemeh, niigmiin halamjiig usguh, end tend zam barih (neriidleer mungu tsohih, idej uuh) sumyn toeviin klubd hulhi hugjim shahah, songuulidah zeregt uren taran hiijee. Zuvhun 2008 ond gehed l tusviin zardal 66 huviar, harin orlogo ni 33 huviar ussun baih yum. Ailaar bol tooldog hedeesee iluu gargan heregleegee nemj baij. hunjiluusuu iluu gargan huluu jiij. Za ingeed IMF maani 1/ huugduj baisnaa martaagui 2/ mongol uls gadnaas mungu guih shaardlaggui bayan baisan zergiig ni sanuulah, oilguulah uudnees manai hediig changalaad bui bololtoi.Odoo 2009 onyhoo toesviig zorigtoi hasahgui bol toesviin aldagdal 12 huvid hureheer baina geed baigaa. ene 12 huviig gadnaas zeel avah zamaar sanhuujuulne. Tegeheer niit tusviin 24 huvitai tentseh hemjeenii sanhuugiin teleh bodlogo yavuulna gesen ug.USA giin 850, Hyatdyn 650 ed nar ih sonsogdoj baigaa bolovch ediin zasag, tusuvtei ni haritsuulahad hamaagui baga baih yum bilee.IMF manai 76-d toesvoo hasaad hureed ir. tegj baij yariya gesen shaardlaga  tavisan baina. Iim uyed IMF-d buult hiihees uur argagui dee. Manai 76 ug ni zasgiin gazryg changalaad suuh uchirtai yum. haramsaltai ni nam tuvtei parliament maani namynh ni darga ni terguulsen ZG yg changalj chadahgui baih shig baina.nam tuvtei gaj togtsoltsoony urshig ch ih yum daan. za daa 2009 ond ard tumnii aj amidral yamar baih ni ene oedruuded shiidegdeh baih. Manai UIH yn gishuud toesvoo her hasaj chadahyg harj l suuya. (jishee ni sumyn tuvd bassein barih geh met?)end uls turiin asar ih er zorig heregtei dee. yeronhiilogchiin songuuli boloh gej baina. niigmiin halamjiig bagasgaval evguitne gesen ug. bas dor hayaj 1 terbum togrog tsatsaj baij UIH-d orj irsen gishuud tsoongui bii. ednii sharhaa nuhuh arga ni toesviin horongo oruulalt baigaa. er zorig heregtei dee heregetei.100 jiliin umnu Mongolyn uls turchdiig her bayan baisan be gedgeer ni hen ch dursdaggui. Tsagaan deelt Damdinii huug hurdan joroo moritoi baisangui gej hen ch shooldoggui.  Uunii adil 100 jiliin daraa manai 76 giin hen ni lexustei, hen ni huuhdee USA-d surgasan, hen ni heden uildver banktai ve gedeg ni hend ch sonin bish baih ni oilgomjtoi. 100 jiliin daraa Mongol uls gej baigaad manai 76 giin ur ach nar ni amidarch baidag yumaa gehed yamarshuuhan niigemd, yamar ulsad amidrah boloo l gedeg sonin sanagdaj baina daa.

[serdaram]

Энэ онд олон улсын шинжээчдийн гаргасан дүгнэлтээр дэлхийн эдийн засагт хүчтэй донсолгоо болох аж. Дэлхийн энэ хямралын гол аврагч нь Хятад улс хэмээн тэд үзэж байна. Саяхан Дэлхийн банкны илтгэлд 2009 онд дэлхийн нийт бүтээгдэхүүний өсөлт 0.9 хувиар буурна гэж дурджээ. Харин хөгжиж буй орнуудын хувьд энэ өсөлтийн түвшин 4.5 хувьд очих аж. Тус баримт бичигт дурьдсанаар санхүүгийн хямралаас гарахад Бразил, ОХУ, Энэтхэг, Хятад улсад илүү итгэл найдвар тавьж байгаа аж. Ялангуяа Хятад дэлхийн хямралын гол ялагч болох магадлал өндөр байнга хэмээн дүгнэжээ.Уг дүгнэлттэй нэрт санхүүч Жорж Сорос ч санал нэгтэй явна. Тэрбээр Хятад улс ялагч болох магадлал өндөртэй. Учир нь 70-аад оны сүүл буюу чөлөөт зах зээлийн шинэчлэлийн эхэн үед Хятад эдийн засгийн өөрийн өвөрмөц загвар хөгжлөөр явж ирсэн. Бараг 30 жилийн турш эдийн засгийн өсөлт нь жилд тогтмол есөн хувьтай байв. Энэ хугацаанд хүн амын орлого нь эрс дээшилж, хэдэн мянган иргэд нь ядуурлаас гарсан. Хөгжингүй орнууд “гуравдах ертөнцөд” үйлдвэрлэл явуулж, санхүүгийн “хөөс”-ийг дэгдээж байсан бол Хятад улсын Засгийн газар нь хямд ажиллах хүчний давамгай байдлаа ашиглаж өрсөлдөх чадвараа дээшлүүлэх явцдаа бүтээгдэхүүнийхээ экспортыг нэмэгдүүлэх, бодит секторт хөрөнгө оруулалт хийж байлаа.Мөн Made in China гэсэн шошготой бараанууд нь дэлхий даяар тархаж байна. Гуч гаруй жилийн хугацаанд тус улсын эдийн засаг нь ямар ч хямралгүйгээр өсч ирсэн гэж өөрийн байр сууриа илэрхийлсэн байна. Гэвч өнөөдрийн байдлыг авч үзвэл, дэлхийн санхүүгийн хямрал Хятад улсыг тойроогүй биш дайрч байна. БНХАУ-ын Гаалийн Ерөнхий газрын мэдээгээр тус улсын экспорт 2008 оны 11 дүгээр сард өмнөх оны мөн үеэс 2.2 хувиар буурчээ.Түүнчлэн өнгөрсөн оны намрын сараас хойш эдийн засгийн хэд хэдэн гол үзүүлэлт нь доошилсон байна. АНУ-ын импортын 19.1 хувийг Хятад улс хангадаг. Тиймээс хямралын хамгийн хүчтэй нөлөө Америкаас Хятадад иржээ.Албан бус мэдээгээр өнөөдөр олон арван мянган үйлдвэрүүд Хятадад хаагдаад байна. Тэгвэл яагаад БНХАУ хямралын ялагч болно гэж? Олон улсын шинжээчид энэ асуултад ийнхүү хариулж байна. Хятадын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт урт удаан хугацаанд тогтвортой өсөлттэй байна. Тус улсад дотоодын нийт бүтээгдэхүүний эзлэх хувь аж үйлдвэрийн салбарт 48.6, харин хөдөө аж ахуйд 11.3-тай байдаг байна.Хятад байгалийн нөөц багатай орон. Тиймээс нефтийн дэлхийн үнэ ханш буурч байгаа нь тус улсад ашигтай бөгөөд эерэг нөлөө үзүүлэх юм. Нөгөө талаас Хятадын Засгийн газар бусад улс оронд үлгэр дууриал болохуйц тодорхой арга хэмжээ авч байна. Үүнд татварыг хөнгөлөх, банкны зээлийн хүүг бууруулах, банк санхүүгийн байгууллагад туслах, дэд бүтэц болон орон сууцны барилгын салбарт хөрөнгө мөнгөний дэмжлэг үзүүлэх гээд бодитой туслалцаа оржээ.Хятадын коммунист нам дотоодын эрэлт хэрэгцээг хангах асуудлыг хамгийн эхэнд тавьж байна. Бас нэгэн давамгай тал нь Хятад хаанаас мөнгө олох вэ гэж толгойгоо гашилгах учиргүй. Тус улс 1.9 сая ам.долларын нөөцтэй. Тиймээс олон улсын эдийн засагчид энэ онд эдийн засгийн өсөлт нь 6-9 хувьд байна гэж дүгнэжээ.Хятад улсад ажилгүйчүүдийг хамгаалах, эрүүл мэндийн даатгал, нийгмийн хамгааллын систем бараг байдаггүй. Өдрийн хоолтойгоо залгахын тулд иргэд нь ямар ч хамаагүй ажил эрхэлдэг. Ингэхлээр Хятад санхүүгийн хямралын ялагч болох магадлал өндөр. Гэхдээ мэдээж хэрэг Засгийн газрын yxaалaг ямар алхам хийхээс шалтгаалах нь дамжиггүй.Пристоны Их сургуулийн профессор, 2008 оны Нобелийн шагналтан Пол Кругман, дэлхийн эдийн засаг 2011 он хүртэл зогсонги байдалд хэвээр байх төдийгүй цаашид ч үргэлжилнэ гэж хэлж байгаа бол Олон улсын валютын сангийн тэргүүн Доминик Стросс-Кан, дэлхийн эдийн засаг энэ оны эцэс ирэх оны ихээр санхүүгийн хямралаас гарна.Эдийн засгийг эрүүлжүүлэхдээ нэлээд эрсдэлтэй тулгарна гэж дүгнэжээ. Тэгвэл Нью-Йоркийн Их сургуулийн профессор Нуриэль Рубин, ирэх онд эдийн засгийн өсөлт хасах үзүүлэлттэй гарна. Харин 2010-2011 онд эдийн засаг эрүүлжих шатандаа орно гэсэн байна.

[serdaram]

Дэлхийн эдийн засгийн уналтын улмаас металлын үнэ огцом буурч Монгол Улсад хүнд цохилт болж болсон. Манай улсын экспортын гол бүтээгдэхүүнүүдийн үнэ 2004 оныхтой ойролцоо төвшинд эргэж очсон байна. Нэн ялангуяа, нэг тонн зэсийн үнэ 2008 оны 4-р сард 8700 ам.доллар байсан бол 62 хувиар буурч 2009 оны 2-р cap 3300 ам.доллар болжээ. Огцом өсөлтийн жилүүдэд уул уурхайн орлогоос хамааралтай болсон төсөв онцгой хүчтэй цочролд орсон. Уул уурхайн орлого нийт төсвийн орлогын 40 хувийг бүрдүүлж байсан нь хамгийн өндөр үзүүлэлт байсан ба уул уурхайн орлого нэмэгдэхийн хирээр төсвийн нийт зардал ч эрс нэмэгдсэн. Төсвийн зарлагыг нэмэгдүүлэх нь уул уурхайн орлого огцом буурсан нөхцөлд төсвийн тогтвортой байдлыг хэрхэн алдагдуулдгийг харуулах зорилгоор төсөвт уул уурхайн салбараас төвлөрсөн бүх төрлийн орлогыг тооцооноос хасч "ашигт малтмалын бус тэнцэл"- ийг тооцож гаргадаг. 2008 онд энэхүү ашигт малтмалын бус тэнцэл ДНБ-ний 15 хувьд хүрсэн нь ихээхэн нэмэгдсэнийг харуулж байна. Уул уурхайн орлого эрс буурахад "огцом өсөлт"-ийн үед хангалттай хэмжээний хуримтлал үүсгэж чадаагүй засгийн газрын төсөв "тэсрэлт" болох үед тогтворгүй болж ирсэн ба төсвийн зарлагыг эрс танах буюу орлогыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай болсон байна. Эдийн засгийн уналт бий болсон үед төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх нь үнэхээр хүндрэлтэй учир одоогийн засгийн газар зардлаа танахаас өөр аргагүй болсон байна.

[serdaram]

Хятад улс Японыг гүйцэж түрүүлснээр энэ жил дэлхийд хэмжээгээрээ хоёрт орох эдийн засагтай болсон бололтой. Британийн долоо хоног тутмын "Санди телеграф" сонин Лондон хотын бизнесийн төвийн мэргэжилтнүүдийн дүгнэлтийг иш татан ингэж бичсэн байна.    БНХАУ-ыг  дотоодын нийт бүтээгдэхүүний /ДНБ/ нэрлэсэн утгаар дэлхийн орнуудын дунд ирэх 2010 онд хоёрт орно гэжүзэж байсан юм. Гэвч энэ оны сүүлийн хагаст хоёрт орлоо гэж сонинд тэмдэглэжээ.    Өнгөрсөн долоо хоногт БНХАУ-ын статистикийн алба 2008 оны эцсийн тодруулсан дүнг танилцуулсаны дараа энэ дүгнэлтийг хийсэн байна. Уг дүгнэлтээс үзвэл, өнгөрсөн онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн түрүүнд нь үзэж байснаар 9 хувь биш, харин 9,6 хувиар өсчээ.    Тийнхүү 2008 онд Хятадын ДНБ 4,6 триллион ам. долларт хүрсэн байна. Японы хувьд энэ үзүүлэлт өнгөрсөн жил 4,9 триллион ам. доллар байжээ.        Гэвч энэ жил Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн хурдац өндөр - 8 хувийн хэмжээнд байгаа бол, Японых 6,6 хувиар буурсан байна.    Тийнхүү Хятад улс одоо ДНБ-нийхээ хэмжээгээр урагш гарч, Японыг гуравдугаар байранд ухраалаа гэж сонинд цохон заажээ.