Sain baitsgaan uu?Erhem urtuuchidiin amriig ailtgaya.Sumo bukh sonirhogchidod zoriulj sumo bukhiin tuuhees siiruuleb. Ta buhnii taalald niitseh boltugai.Nihonii sumo bukhiig 1700 jiliin tuuhtei gej uzdeg.Sumogiin hamgiin ertnii barimt gebel manai erinii 642ond bichigdsen nihonii tuuhen temdegleld baigaa domoguud yum.Edgeeriin dotor odoo hurtel dursgal bulsh ni tahigdaj baigaa domog bol SUKUNE ,KEHAYA hoyoriin tulaldaan(barildaan) yum.Ug barildaan manai erinii 4-p zuunii dund uyeiin SUININ haanii zarligaar edgeer hoyor huchten huch uzeed,sukune ni kehayagiinhaa uutsiig ni hugalj alsan geh domog yum.Sumogiin tuuhen barimt oldboruud gebel ertnii baar savan edlel deer chimeg bolgoj sumo barildaj baigaa hunii durs siilsen( 6-r zuund hamaarah) oldboruud hed hed oldood baigaa. Tuunii dotroos 1969 ond oldson <bukhiin barimal> ni chuhal oldbor yum. Ene barimal mun 6-r zuunii ehen uyed hamaarah buguud mawashiig buselsen nutsgen bukhiin barimal yum. Uuruur helbel bur 6-r zuund mawashiig buselj ehelsen ni batlagdaj baigaa yum.Iinhuu nihonii sumo bukh ni manai erinii 4-6 zuun gehed uusej bukhiinhuu helberiig olj ehelsen gej helj bolno.Uunii daraa Nihonii tuuhiin nara,heiangiin uyed(7-11 zuun) sumo ni ezen haanii ordnii uzber ,ulamjlalt yosloliin neg bolon hugjij ehelsen. Chuham ene uyes sumod yanz buriin yazguurtnii yos jayaguud nebterch sumo ni ulamjlalt soyoliin helberiig olj ehelsen baina. Tuhailbal ter uyes barildaanii talbar ruu orj ireh bukhchuudiin zamiin hoyor taliig tsetsgeer chimegledeg baisnaas tuuniig tsetsgen zam (hana michi)geh bolj , ter ni odoog hurtel hereglegdej baigaa bilee. Sumogiin hugjliin daraagiin uye ni bushi buyu samurai nariin noyorholiin ueyiin (11-17 zuun)sumo yum.Ene ni Nihonii tuuhiin kamakura,muramachi,edogiin uyeiin sumo yum. Ene uyes sumo ni samurai nariin tulaanii urlag,biye byaldaraa hugjuuluh ,chiiregjuuleh argiin neg bolj baisan. Nuguuteiguur sumo ni urdiin adil uzber hebeer baij ,sumogiin uzegchidees handib mayagaar mungu oldog baisan baina.Ulmaar ene ni kamakuragiin uyes (12-13-r zuun)ehlen sumogoor mergejij tuugeerei ami zuuh bukhchuudiig turuulj ehelsen. Ene uyed kioto,oosaka hoyort gollon sumo hugjij baigaad edogiin ehen uyes edod(tokio) mun sumo hugjih bolson.Edogiin dund uye hurtel sumod dohyo gej baisangui. Sumog ehleed uzegchid bolon barildagchid toirch suugaad dund ni barilddag baisan. Daraa ni barildah talbariin 4 buland ni bagana bosgoh bolson baina. Ingeed edogiin dund uyed(1699 ond ) ehlen anh dohyo bii doljee. Ene helber,hemjee zereg ni aajmaar uurchlugdsuur odoogiin hemjee helberiig olson yum. Odoogiin dohyond baidag mogoinii nud hemeeh hagalbar ni ehen uyeiin boroonii usiig ursgah zoriulalttai baisan hagalbariin orom buguud unuu hurtel hadgalagdan uldsen baidag.iinhuu sumo bukh ni unuugiin sumogiin helberiig edogiin suuliin hagasaas olson gej uzdeg.Getel sumogiin hugjil ni tiim ch shuluun dardan baisangui. Edogiin zasgiin gazar sumog horigloh shiid hurtel gargaj baib.1648-1684 onii hoorond sumog horigloson yum.uunii daraa mun meijigiin shinechlel(1868onoos) ehelseneer sumog horigloh,terniig hotsrogdson buduuleg uyeiin sport gej uzeh handlaga gazar abch baib. Sumog eserguutsegchid hutsgen hun barildah ni uls ornii ner hunded muu,buduuleg zuil bolno gej margaj baib.Gesen ch iim baidlaas sumog sonirhogch olon tumen tuunii dotor ezen haan uuruu sumog biyer ochij uzsen zeregiin demeer sumo martagdan sunuh baidlaas abragdsan yum.Uunees hoish Nihonii tuuhiin meiji,taisho,syowa,heiseigiin unuudriig hurtel sumo bukh amjilttai hugjij baina.Tuunii dotor 1991onoos ehlen manai zaluus Nihonii mergejliin sumo bukhiin yertuntsud orj amjilttai barildaj baigaag ta buhen medej baigaa.Mregejliin sumod mongol,bolgar,gurj,americ,brazil,solongos,oros,hyatad zereg ornii bukhchuud barildaj baina. Mun delhiin hed heden orond sonirhogchidiin sumochidiin holboo baiguulagdaad ,sonirhogchidiin sumogiin delhiin abarga shalgaruulah temtseen togtmol zohiogdoj baigaa bilee. Edgeer ni nihonii sumogiin hugjliin shine shat gej helj boloh bizee.*************************************************************Badam Khurelbaatar
